Ouspensky Stichting
bijgewerkt tot: 20-11-2001

Hoe Gurdjieff de put aan de bron sloeg

De man die bij het begin van die esoterische stroom stond was George Ivanovitch Gurdjieff (1877-1949). Hij werd in 1877 in Alexandropol in Armenië geboren gedurende de Russisch-Turkse oorlog. Zijn vader was Grieks and zijn moeder Armeens. Zijn vaders naam was Giorgios Giorgiades, hetgeen eerst Gurdjian werd in Armeens en daarna Gurdjieff (uitgesproken als Goer-dzjie-iv) in het Russisch. Hij was een rijke schaapherder, maar nog belangrijker, hij was een ashok, een bard, die toen nog het 3.000 jaar oude Gilgamesh epos kon reciteren. Hij vestigde zich met zijn gezin in Kars aan het einde van de oorlog. Nadat Turkije veroverd werd door de Russen, waren er rampzalige gedwongen volksverhuizingen, waaronder 80.000 Turken die naar het Westen vluchtten voor de Russen. Om die Turken te vervangen hadden de Russen groepen Grieken, Armeniërs, Yezidis en Assyriërs uitgenodigd om zich in de streek te vestigen.

In deze smeltkroes van rassen, naties en culturen, doordrongen van oude tradities en gewoontes, groeide de jonge Gurdjieff op. Hij leerde Armeens van zijn moeder en Turks van de meeste volkeren om hem heen. Later leerde hij Tibetaans, enkele Perzische dialecten, Engels en Frans, zodat hij bekend was met een taalgebied dat zich uitstrekte van de Zwarte Zee tot aan de Gobi-woestijn en tot in de grootste delen van de westerse wereld. Toen Frank Lloyd Wright in 1949 tijdens een bijeenkomst van de Cooper Union in New York aankondigde dat "onlangs een man is gestorven - G.I.Gurdjieff - wiens werk meer invloed zal hebben op de toekomst van de wereld dan enig ander mens van dit millennium", moeten we ons ook bedenken dat deze opmerkelijke figuur was opgegroeid in die vervallen stad Kars, afgesneden van de hoofdstroom van de beschaving.

John Bennett beschrijft Kars zoals hij het aantrof toen hij het bezocht in 1952. Hij schrijft dat de huizen in feite onder de grond zijn gebouwd met de ingang in het dak! Dit was al 8.000 jaar lang de manier van wonen in Klein-Azië, vanwege de klimatologische omstandigheden, want de temperatuur schommelt tussen 40 graden onder nul in de winter en 40 graden boven nul in de zomer. In de kathedraal van Kars ontving Gurdjieff zijn opvoeding als koorknaap en werd door de deken Borsch uitgekozen om tot priester of dokter te worden opgeleid, omdat hij zeer intelligent bleek te zijn. Toch werd hij geen van beide, misschien wel door de invloed van zijn grootmoeder die hem op haar sterfbed zei: "Jongen, handel in je leven nooit zoals anderen. Of doe niets bijzonders, - ga gewoon naar school - of doe iets dat niemand ooit gedaan heeft." Dit laatste heeft hij duidelijk ter harte genomen. Van zijn vader ontving hij een Spartaanse opvoeding, met hard werk, weinig slaap, wassen in de vrieskou, en het leren omgaan met giftige slangen. Maar als spoedig ging hij op pad om antwoorden te vinden op vragen die noch zijn vader noch de deken konden beantwoorden.

Zo is er een verhaal dat hij als 11-jarige jongen met een paar zigeuners vijf dagen verdween tot ontzetting en ergernis van zijn vader, om alles van ze te leren wat hij maar kon. Tegen de tijd dat hij 14 was had hij Constantinopel en vele plaatsen in Armenië bezocht. Hij kwam in contact met vreemde verschijnselen, waarvoor niemand hem een uitleg kon geven, namelijk helderziendheid, wonderbaarlijke genezingen, regendansen, en mensen die gevangen waren in een cirkel. In zijn boek Meetings with remarkable men schrijft hij: "Als er verschijnselen zijn, waar we de realiteit niet van kunnen ontkennen, maar die we niet in ons gewone denkpatroon kunnen passen, dan is er iets verkeerd met dat denkpatroon en moeten we naar een ander zoeken."

Met zijn vriend Pogossian en een kleine groep van jonge wetenschappers, musici en linguïsten die zich 'Zoekers der Waarheid' noemden begon hij allerlei kennis te onderzoeken, omdat zij ervan overtuigd waren dat "er iets was wat de mensen vroeger wisten, en wat nu was vergeten." Ze vinden een papyrusrol in een pot met een spoor van de Sarmoun Broederschap als een esoterische school uit 2400 voor Christus. Op de papyrusrol was een kaart getekend van Egypte van vóór het ontstaan van de woestijn met het symbool van het enneagram erop getekend. Zo gaan zij op pad om deze broederschap te vinden.

Pas tien jaar later vindt hij een overblijfsel van deze broederschap in Centraal Azië, Bokhara, waar hij geblinddoekt naartoe wordt geleid en drie maanden verblijft. Hij sprak hier later nooit direct over, of wat hij er leerde, maar het is vrijwel zeker dat hij hier kennis nam van het heilige symbool van het enneagram en van de 'movements', of sacrale dansen, die hij later doorgaf aan zijn leerlingen, als een essentieel aspect van de esoterische leer. 'Sarmoun' is een oud Perzisch woord dat 'verlicht' betekent. De broederschap was actief in de gouden Babylonische tijd van Hammurabi (1728-1686 v. Chr.) en deze wordt ook verbonden met Zoroaster (606 v. Chr.), de leraar van Pythagoras, toen deze twaalf jaar in Babylon was.

Dan waren er zijn heroïsche tochten

Tussen 1896 en 1900 reist hij naar Tabriz, Turkestan, Orenburg, Sverdlovsk, Siberië, Bokhara, Merv, Kafiristan, de Gobi-woestijn, Chardzou, de Pamirs, en Noord-India. Ook gaat hij naar Tibet waar hij meer dan een jaar verblijft om de taal, rituelen, dans, de geneeskunde en psychologische technieken te bestuderen. Hij kwam vaak platzak en ziek thuis bij zijn ouders aan. Zo vertelt hij dat hij leed aan o.a. Bokharische malaria, Beluchistaanse dysenterie, Kurdistaanse scheurbuik, Ashkhabadiaanse bedinka, en Tibetaanse hydropsie! Bovendien toonde hij de lidtekens van drie opeenvolgende kogelwonden. Hij was duidelijk in ongewone plaatsen geweest! Maar hoe hield hij zich al deze tijd in leven? Hij was een ware ondernemer. Hij handelde in antiek en tapijten; repareerde typemachines en naaimachines; handelde in olievelden en gezouten haringen; genas drugsverslaafden door hypnose; opende restaurants, verbeterde ze en verkocht ze; ontwierp nieuwe modellen voor korsetten; en schilderde mussen om ze te verkopen als 'Amerikaanse kanaries'.

In 1908 staat hij alleen in Tasjkent, na een leerschool van 20 jaar, want de 'Zoekers der Waarheid' waren allen verdwenen of inmiddels gestorven. Op zijn schouders rust de taak om alle kennis die hij tot dan toe had vergaard door te geven aan de mensheid. Hij begon te werken als beroepshypnotiseur en als geneesheer van alcoholisme en drugsverslaving. Het was ergens een opening om mee te beginnen want Tasjkent was vol van de effecten van opium, hasjiesj en wodka. Er was ook een wijd verspreide belangstelling voor het occulte, hetgeen hem toegang en een platform verschafte tot die wereld. Tussen 1909 en 1912 organiseerde hij drie groepen van heel verschillende samenstelling, maar dit voldeed niet en daarom besloot hij om meer intensief met mensen te gaan werken. Hij koos Rusland voor dat doel en zo vertrok hij naar Moskou, waar hij aankwam met een fortuin van een miljoen roebel en twee kostbare collecties tapijten en Chinees porselein. Hij begon lezingen te geven, kocht een landgoed, en regelde zelfs het uitgeven van zijn eigen krant. Dit zou keer op keer weer gebeuren: hij werd rijk en gebruikte het geld voor het Werk of om zijn volgelingen te onderhouden. Hij trouwde één van de Tsarina's hofdames, gravin Ostrowska, die hem haar leven lang zou vergezellen als vrouw en toegewijde leerlinge.

Wie was deze mysterieuze Gurdjieff dan toch?

Veel mensen hebben deze vraag gesteld en degenen die dicht bij hem waren schijnen even verwonderd te zijn geweest als de anderen. Er zijn honderden boeken over hem verschenen en toch blijf je je als lezer steeds afvragen wat voor een mens hij was. Wat we wel zien is dat het duidelijk zijn taak was om te zoeken naar antwoorden, en om wat hij vond te vergaren en te verenigen. Het was urgent. Na 100 jaar zouden de effecten van twee wereldoorlogen duidelijk te zien zijn. Het geloof, de gewoontes en rituelen van miljoenen mensen zouden voor altijd weggevaagd worden door een vloed van modernisme uit het westen! Het was alsof Gurdjieff de tekenen des tijds met een vooruitziende blik kon lezen.

Bijzonder kenmerkend voor zijn zo unieke krachtige persoonlijkheid was dat hij aan zichzelf drie eden had gezworen: de eerste op 30-jarige leeftijd om niet verslaafd te raken aan zijn buitengewone talent van hypnose; de tweede, op 45-jarige leeftijd in 1911, om gedurende de volgende 21 jaar een zeer principieel leven te leiden. Waar dit om ging was 'uiterlijk een rol te spelen, zonder enige identificatie van binnen'; en de derde eed op 64-jarige leeftijd in 1928, om de volgelingen die hem tien jaar trouw hadden gevolgd en bijgestaan weg te sturen, omdat het hun ontwikkeling in de weg zou staan als zij hem nog langer zouden dienen.

Wat voor indruk maakte hij op zijn volgelingen?

Toen Ouspensky Gurdjieff in 1915 voor het eerst ontmoette gaf hij de volgende beschrijving van Gurdjieff: "Ik zag een man met een oosters uiterlijk, niet langer jong, met een zwarte snor en doordringende ogen, die me meteen trof, omdat hij vermomd scheen te zijn en niet paste bij de plaats en de atmosfeer, en dit is verwarrend want je kunt zien dat hij niet is zoals hij zich voordoet en toch moet je spreken en je gedragen alsof je het niet ziet."

Zo zijn er een aantal beschrijvingen van mensen die Gurdjieff voor het eerst ontmoetten en die de kracht van zijn ogen opmerkten:

Margaret Anderson: "Ik had net genoeg tijd om zorgvuldig naar een donkere man met een oosters uiterlijk te kijken, wiens leven scheen te huizen in zijn ogen."

Henri Tracol, die de laatste levensjaren bij hem was zei: "Wie is dhr. G.? Ik ken hem niet. Deze schijnbaar dwaze oude man - de waarheid valt soms van zijn lippen als van een kind. Deze boer van de Donau met het vernuft van een Chinese diplomaat. Wie is hij, achter die maskers? En toch achter de rollen die hij speelt, voelen we de kracht van zijn eenheid - maar dat is natuurlijk onbeschrijfelijk."

Als we dan de man niet kunnen beschrijven, kunnen we misschien wel iets zeggen over wat hij onderwees en welke methodes hij gebruikte.

Een van de centrale thema's van zijn esoterische leer is dat de mens in slaap is en totaal mechanisch leeft, tenzij hem een andere weg wordt gewezen. Gurdjieff legde dit mechanische proces uit door middel van de principes van de wet van drie en de wet van zeven. De wet van drie bestaat uit de werking van drie gelijke krachten: positief, negatief en neutraliserend, die het begin van elke gebeurtenis, hoe klein ook, beheersen. De wet van zeven regeert de opeenvolging van gebeurtenissen. Het wordt ook wel de wet van schokken genoemd, of de wet van octaven. Tussen de acht noten do - re - mi, etc. van het octaaf zijn er zeven stappen. Deze worden door halve tonen ingevuld, behalve tussen mi en fa en si en do. Hier bevinden zich de zogenoemde intervallen, en deze kunnen alleen overbrugd worden door een impuls van buitenaf, die gegeven wordt d.m.v. de wet van drie. De wet van octaven vond hij weerspiegeld in het grote systeem van de Scheppingsstraal.

De wisselwerking van beide wetten wordt door een universeel symbool uitgedrukt, het enneagram, dat Gurdjieff bij de Sarmoun Broederschap had gevonden. Gurdjieff zei hierover: "Het enneagram is een universeel symbool. Ieder afgerond geheel, iedere kosmos, ieder organisme, iedere plant is een enneagram. Alle kennis kan in het enneagram worden samengevat en kan met behulp ervan vertolkt worden. Iemand die alleen is in de woestijn en het enneagram in het zand tekent, kan er de eeuwige wetten van het heelal uit aflezen."

Vanwege de starheid en rigiditeit van de slapende mens, moest Gurdjieff wel drastische middelen gebruiken om de intervallen te overbruggen en een energieschok te geven. Hij had geen last van heiligdoenerij. Zijn gedrag was altijd anders en misschien grillig, maar nooit zomaar, altijd afhankelijk van de gelegenheid, de omstandigheid en de persoon om wie het ging. Hij eiste van de enkele tientallen mensen die hem volgden, bovenmatige fysieke en emotionele inspanningen en faalde nooit in zijn talent om nog wat extra spanning op te roepen door zelf moeilijkheden te scheppen.

Zo probeerde hij twee belangrijke experimenten met een groep van veertig mensen in 1917 en 1918, de meest woelige jaren van de revolutie. Het eerste experiment vond plaats in Essentuki waar ook Thomas en Olga de Hartmann aanwezig waren. Thomas de Hartmann (1886-1956) maakte deel uit van de Russische aristocratie en zijn ster als componist was rijzende toen hij in 1916 Gurdjieff ontmoette. Pavlova en Nijinski dansten zijn ballet in de tegenwoordigheid van de Tsaar. Hij schreef wel honderd stukken, o.a opera's, symfonieën en sonates, en zelfs muziek voor de theaterstukken van Kandinsky, maar daar is hij niet bekend door geworden. Wel door zijn toegewijde werk met Gurdjieff. Als legerofficier ontsnapte hij ternauwernood aan het revolutionaire leger in St. Petersburg door zich op het laatste moment naar Essentuki te begeven om Gurdjieff te volgen. Een dag later zou hij zeker zijn omgekomen. Dit soort ontsnappingen aan de dood, omdat Gurdjieff zijn volgelingen net op tijd wist te verplaatsen gebeurden keer op keer gedurende die woelige tijden.

Gurdjieff stelde zijn groep nogal flink op de proef, om hun mechanische gedragspatronen te doorbreken. Hij gaf ze ontspanningsoefeningen om bewust te worden van het lichaam; hij liet ze naar hun eigen houdingen kijken, aangezien die bepaalde gedachtepatronen aanduidden en gaf ze hand- en voetgebaren waarmee ze een week lang moesten communiceren, zonder woorden te gebruiken. Ook introduceerde hij de bekende 'stopoefening'.

Plotseling kondigde hij aan dat ze naar Perzië zouden gaan, en daar hij geen geld meer had, wilde hij een contract maken met de autoriteiten om onderweg stenen te breken. Omdat dit werk voor sommigen te zwaar was, zoals voor Olga de Hartmann, zei hij dat hij haar en haar man niet mee kon nemen. Hij kon tenslotte een dame van adel niet vragen om de voeten van de mannen te wassen! Natuurlijk weer een uitdaging, en Olga smeekte om mee te mogen. Wat waren ze verrast toen ze na vier dagen lopen, en uitgeput met stukgelopen voeten, in een dorp aan kwamen waar Gurdjieff een villa had gehuurd... Hij had willen zien of ze hem naar Perzië zouden volgen!

De Hartmann schrijft: "Ik denk dat Gurdjieff de enige man op aarde is die ooit een expeditie heeft geleid die van de buitenkant gezien onnodig scheen te zijn en op niets is uitgelopen. Maar het was vol betekenis en waarde voor diegenen die er aan meededen en die begrepen waarom ze waren gekomen."

Maar toen de expeditie en daarmee het experiment voorbij was (een paar maanden voor de oktoberrevolutie van 1917), ontbond hij de hele groep, zeggende dat hij het werk stopte tot ieders en vooral Ouspensky's consternatie, die vanaf dat moment dan ook zijn vertrouwen in Gurdjieff begon te verliezen. Het werk ging echter toch door. Het was weer een beproeving en een selectie voor degenen die door wilden gaan.

In het volgende jaar, 1918, voerde hij een tweede experiment uit, deze keer bij Tuapse aan de Zwarte Zee. Ze verbleven daar gedurende twee maanden met veertig mensen, inclusief Ouspensky, de De Hartmanns en dr. Stjernval. Dit werd de nieuwe fase van het werk in 1918, met een strikt systeem en discipline van oefeningen, movements, gymnastiek, gesprekken, lezingen en fysiek werk.

Een paar voorbeelden van de strikte discipline die hij eiste waren:

- Om geld te verdienen vroeg hij zijn volgelingen om draden van een partij zijde om rolletjes papier te winden zodat die verkocht konden worden. Toen het papier op was, liet de Hartmann zich ontvallen dat hij zeer zeldzaam papier bij zich had voor zijn muzikale composities. De Hartmann moest zijn papier inleveren. Deze aristocraat, die bij zijn kennismaking met Gurdjieff bij wijze van test was ontvangen in een kroeg voor prostituees in de achterbuurten van Petersburg, moest nu naar een naburige stad waar hij veel vooraanstaande vrienden had om daar op straat zijde te verkopen.

- Bij een andere gelegenheid vroeg Gurdjieff alle dames van het gezelschap om hun juwelen aan hem te overhandigen. Ze mochten hun trouwring en horloge houden. Olga de Hartmann was zeer gehecht aan haar familiejuwelen en huilde de hele nacht. Toen ze de volgende dag dan toch maar met haar juwelenkistje bij de kamer van Gurdjieff aanklopte, zat hij daar aan tafel in zijn karakteristieke houding, met het hoofd steunend in een hand. "Leg ze daar maar neer", zei hij, achteloos naar een tafeltje wijzend. Olga deed zoals gezegd en verliet de kamer. Even later riep hij haar terug, ze mocht haar juwelen terugnemen..., maar dit gold niet voor alle dames.

- Om aan de Bolsjewieken te ontsnappen organiseerde hij een zogenaamde wetenschappelijke tocht naar de berg Induk in de Kaukasus, om naar goud en prehistorische steenformaties te zoeken. De Sovjetautoriteiten stonden positief tegenover de ondersteuning van om het even welk wetenschappelijk onderzoek en hielpen hem om zich volledig uit te rusten. Ze stelden zelfs twee treinwagons beschikbaar.

De Hartmann, die dit in detail beschrijft, zegt dat op de avond voor vertrek, met vijf vrouwen, zeven mannen en twee kinderen, Gurdjieff tegen hen zei dat, omdat hij niet precies wist waar ze heengingen, dit de eerste keer was dat hij onvoorwaardelijke gehoorzaamheid eiste aan zijn bevel. Iedereen moest serieus nadenken voordat hij aan de tocht begon. Niemand was meer man, vrouw, broeder of zuster ten opzichte van elkaar. Eén fout door één persoon begaan zou de hele groep in gevaar kunnen brengen. Als dit het geval was zou hij zich genoodzaakt voelen om iemands leven te offeren. En hij nam een grote revolver uit zijn zak en legde dat op de tafel... Daarna toonde hij hen hoe ze 's nachts hun weg moesten vinden met behulp van de sterren, en hoe ze in de bergen 'bewust' moesten lopen in het donker zonder in een ravijn te vallen. Dit alles wordt beschreven in Olga en Thomas de Hartmanns boek Our life with Mr. Gurdjieff.

Deze tweede expeditie eindigde vol van avonturen en hachelijke situaties in Sochi aan de Zwarte Zee, dat nu in de handen van de Georgiërs was. Toen kondigde hij voor de tweede keer aan dat de expeditie voorbij was, en dat hij hen adviseerde voor zichzelf te zorgen, omdat hij geen geld meer had. Toen bleven er vijf mensen over, de Stjernvalls, de De Hartmanns en Zhukov. Olga en Thomas begonnen hun brood te verdienen door het geven van concerten en muzieklessen. Van Sochi gingen ze naar Tiflis, waar ze Alexandre en Jeanne de Salzmann ontmoetten, hij een ontwerper en schilder, zij een leerlinge van Jacques Dalcroze. Zij zou één van Gurdjieffs meest vooraanstaande volgelingen en danseressen worden en het werk na zijn dood voort zetten. Van Tiflis, waar de muzikale activiteiten en de 'movements' groeiden en bekendheid kregen, vertrokken ze naar Constantinopel, van daar naar Berlijn en uiteindelijk naar Parijs.

Muziek speelt een zeer grote rol

Hij was zelf als koorknaap opgegroeid met muziek en had experimenten gedaan met trillingen, en de esoterische betekenis van het octaaf doorgrondt. Bovendien had hij uitgevonden hoe klanken genezend werken. Deze achtergronden geven aan zijn muziek een hele speciale plaats, maar de muziek waar wij nu nog van genieten is op een zeer bijzondere wijze gecomponeerd.
De melodieën die hij in het Oosten in de oude kloosters heeft horen spelen heeft hij op wonderbaarlijke wijze kunnen onthouden en omdat hij zelf geen noten kon schrijven neuriede hij de melodieën of speelde ze op een handorgeltje of een gitaar aan Thomas de Hartmann voor, die ze dan noteerde. Deze samenwerking is zo uniek, dat er tussen hen wel een uitzonderlijke eenheid moet zijn geweest. Er is in de geschiedenis van de muziek nog nooit op deze wijze door twee mensen gecomponeerd.

Hier volgt een beschrijving van de Hartmann over dit proces, dat plaatsvond in de tegenwoordigheid van een hele groep. "Gurdjieff herhaalde meestal bepaalde secties, maar ook - waarschijnlijk om me te pesten - begon hij de melodie te herhalen voordat ik klaar was met schrijven, en vaak met subtiele verschillen, die me tot wanhoop dreven. Dit was niet alleen een methode om de muziek voor het nageslacht te bewaren, maar ook een persoonlijke oefening voor mij om de essentie van de muziek te bevatten. Wanneer de muziek was opgeschreven, sloeg hij het ritme op de pianoklep, waarop ik de begeleiding moest schrijven. Daarna moest ik meteen uitvoeren wat me gegeven was, terwijl ik de harmonie er maar bij moest improviseren. Gurdjieff zei eens: "Je moet het zo schrijven dat elke idioot het kan spelen." Maar God zij dank heb ik deze woorden niet letterlijk opgevat."

Solange Claustres, één van de weinige nog levende directe leerlingen van Gurdjieff beschreef zijn muziek als volgt: "Deze muziek heeft niets te maken met wat wij gewoonlijk 'muziek' plegen te noemen. De muziek van Gurdjieff is een hele klankwereld van een ons onbekend universum dat wel buiten de tijd geplaatst lijkt te zijn. Ik heb hem wel horen spelen op zijn orgeltje alsof hij ons iets wilde vertellen: een sprookje, een gedicht, een gebed. Dit alles deed hij met een zoete zachtheid die geen enkele taal zo direct zou kunnen overbrengen."

Er zijn 250 muziekstukken voor piano bewaard gebleven. De meeste orkestpartituren, die er zijn geweest, hebben het waarschijnlijk niet overleefd. Het verhaal gaat dat toen de Prieuré (het landgoed bij Parijs, waar zijn Instituut was gevestigd) werd opgeheven een onbekend gebleven leerlinge van Gurdjieff in de chaos van de openbare verkoping een koffer vol manuscripten van De Hartmann vond en die uit de handen van de veilingmeester wist te houden!

De 'movements'

Deze heeft hij 'ontdekt' op zijn Oosterse tochten, waar ze als spirituele oefeningen werden gebruikt, maar ook heeft hij ze als het ware herschapen om te gebruiken voor het werk met zijn volgelingen. Zij vereisen een combinatie van totale aandacht, zelfobservatie en fysieke precisie. Ze zijn zodanig ontworpen dat de drie centra, hoofd, hart en lichaam, worden aangesproken en zodoende kunnen ze ons op een heel nieuwe manier waarheden tonen over onszelf, over onze gedachten, gevoelens en handelingen.

Er zijn twee periodes te onderscheiden waarin deze movements tot stand gebracht werden. De eerste periode was tussen 1918 en 1924. In 1924 kreeg hij een zeer zwaar auto-ongeluk waarna hij geen movements meer gaf tot aan de tweede periode. Die tweede periode was de laatste tien jaar voor zijn dood van 1940-1949, waarin hij alleen maar movements gaf en geen andere vorm van onderricht.

Er zijn nu nog zo'n 120 movements bekend, wat een derde is van wat er ooit heeft bestaan, en zij worden nog steeds beoefend door verschillende groepen, verspreid over de wereld. Gurdjieff liet deze movements zeker niet alleen in de veilige geborgenheid van zijn groepen uitvoeren, maar is er op grote podia mee naar buiten getreden. Zo gaf hij voorstellingen in het Theatre de Champs Elysées in Parijs, en in de Carnagy Hall in New York. Een journalist in New York, die niet goed raad wist met wat hij zag, merkte op: "Mijnheer Gurdjieff, deze dansers zien eruit als automaten!" "Ja", was het antwoord, "maar van binnen zijn ze vrij."

Fontainebleau

Tussen 1922 en 1932 woonde hij met zijn familie en vele volgelingen, vooral Britten en Amerikanen in de Prieuré, bij Fontainebleau, onder de naam The institute for the harmonious development of man. Zij werkten daar op het land, zorgden voor de koeien, schapen en varkens, en bouwden een 'Study House' voor de movements. In de Engelse Daily News van 1923 werden zij de "forest philosophers" genoemd. In 1924 werd dit Instituut opgeheven vanwege zijn auto-ongeluk. Hij verhuist in 1932 naar Parijs, waar hij blijft tot aan zijn dood in 1949.

Parijs

In Parijs vonden zijn legendarische lunches plaats met de 'toasts of de idiots', waar soms wel veertig mensen op de vloer bijeen gepakt zaten, pogingen ondernemend de niet aflatende toevoer van Armagnac te verwerken en te luisteren naar lange voorlezingen uit Beëlzebub's Tales to his Grandson. Hij werd toen pas door de Fransen bezocht en speciaal door mensen uit de élitewereld van schrijvers en kunstenaars, zoals Luc Dietrich, René Daumal, Henri Tracol, René Zuber, alsook Frank Lloyd Wright.

Hij stierf omringd door zijn getrouwe volgelingen na de laatste aanwijzingen voor het vervolg te hebben gegeven: "Het is essentieel een nucleus van mensen voor te bereiden die in staat zijn om aan de eisen te voldoen..., anders zal de uitwerking van de ideeën niet verder dan een zeker punt gaan. Dat zal veel tijd kosten..." De priester van de Russische Kerk zei dat hij nog nooit zo'n diep verdriet had gezien bij een begrafenis. Zelfs de begrafenisondernemer die Gurdjieff nog nooit had ontmoet, barstte in tranen uit bij zijn graf.

Hoewel Gurdjieffs leer, inclusief de movements en zijn muziek een diepe emotionele waarde hadden, moest zijn krachtige impuls klaarblijkelijk ook geformuleerd worden, want alhoewel hij zich op latere leeftijd alleen nog bezig hield met het schrijven van drie boeken, waren zijn literaire uitingen vrij onbegrijpelijk voor het gewone publiek. Die taak had een onzichtbare hand van boven klaarblijkelijk aan iemand anders toebedeeld, en dat was Piotr Demianovitch Ouspensky.