Ouspensky Stichting
bijgewerkt tot: 20-11-2001

Hoe Ouspensky de stroom kanaliseerde

Pyotr Demianovitch Ouspensky werd op 5 maart 1878 in Moskou geboren. Hij kwam uit een artistiek gezin, zijn grootvader was kerkschilder, zijn grootmoeder was literair zeer begaafd, en zijn vader en moeder waren beiden geïnteresseerd in muziek, de schilderkunst en wiskunde.

In een autobiografisch fragment vertelt hij hoe hij zich vanaf zijn tweede levensjaar gebeurtenissen kon herinneren en hoe hij op zesjarige leeftijd de schrijvers Lermontoff en Turgenieff al gelezen had. Toen hij dertien was raakte hij geïnteresseerd in dromen en psychologie en daarna in de hogere natuurkunde en wiskunde. Dit bracht hem tot zijn fascinatie voor de vierde dimensie.

Hij werd journalist want hij vond dat de wetenschap zoals die bestudeerd werd aan de universiteiten een dode zaak was. Hij ondernam veel reizen, o.a. naar Europa, Egypte, Ceylon en India. Hij kwam in contact met Madame Blavatsky en de Theosofen die voor hem een deur openden tot de esoterie, en begon zelf te experimenteren met verdovende middelen om te begrijpen wat er voorbij de gewone bewustzijnstoestanden lag.

In 1912 publiceerde hij Tertium Organum in het Russisch (tien jaar later in het Engels) en in 1914 A New Model of the Universe. Ook had hij het script voor een film geschreven, in die tijd het nieuwste medium op de markt, The Strange Life of Ivan Osokin, dat in 1947 als roman werd uitgegeven. Deze drie boeken liet hij ook in het Engels publiceren.

Zijn andere boeken: The Fourth Dimension, Superman, the Symbol of the Tarot, Talks with a Devil wilde hij eigenlijk alleen in Rusland uitgeven, en In Search of the Miraculous en The Psychology of Man's Possible Evolution wilde hij helemaal niet uitgeven, maar die zijn na zijn dood toch door zijn vrouw, en met toestemming van Gurdjieff, gepubliceerd.

Ouspensky de kunstenaar en romanticus

De meeste mensen die Ouspensky's boeken gelezen hebben, zullen hem waarschijnlijk zien als een intellectueel, een wiskundige en denker; speciaal in tegenstelling tot the dynamische, emotionele figuur van Gurdjieff. Er is echter ook een andere kant. Wat niet altijd gezien wordt is de gevoelige kant van deze man die eigenlijk eerder een kunstenaar en een romanticus was.

Hij kwam uit een gezin van schilders en literair begaafden. Hij was natuurlijk in de eerste plaats schrijver, maar hij schilderde ook en alhoewel het verhaal van Ivan Osokin geen autobiografie is, zijn er veel eigenschappen van hemzelf in terug te vinden. Zo heeft Ivan, die zelf een dichter is, het er met zijn geliefde Zinaide over dat hij van éénregelige verzen houdt, zodat de lezer dat wat verborgen is zelf moet gaan ontdekken. Ook Gurdjieff had Ouspensky zelf ooit Perzische verzen gegeven om te vertalen en er éénregelige gedichten van te maken.

Ouspensky had een romantisch beeld van de vrouw. Zijn hele leven hield hij haar in een zekere hoogachting en beschouwde haar als behorend tot een hogere 'kaste'. Daarbij liet hij Ivan tegen Zinaide zeggen dat hij vond dat de vrouw niet veeleisend genoeg was ten opzichte van de keuze van een man, en dat daarom zoveel huwelijken misliepen. Er zijn de gevoelige beschrijvingen van zijn ervaringen, die voorbij gaan aan de gewone fysieke wereld: hij zag in de uitdrukking van het hoofd van een gewoon karrenpaard alles dat te maken had met 'paard', het archetype 'paard' en hij begreep daaruit dat er dus ook zoiets is als het archetype 'mens'. Bij de Taj Mahal ontdekte hij dat de ziel niet binnen in het lichaam huist, maar dat het lichaam omgeven is door de ziel. Er zijn vele van zulke beschrijvingen en die duiden op een subtiele, uiterst gevoelige aard, en niet zozeer de koude intellectueel, waarvoor hij nog wel eens gehouden wordt.

Toch was hij ook niet wereldvreemd, maar wel degelijk een bon-vivant. Zo schrijft hij aan een vriend over zijn tijd in Moskou: "Iedere politieman in Moskou kende me in die dagen bij mijn voornaam, want, als ik dronken was, probeerde ik, in tegenstelling tot meeste andere mensen, altijd gevechten tot bedaren te brengen in plaats van ze te beginnen. En als er een gevecht was, belden de deurwachters van de restaurants mij altijd op om ze te komen stoppen. Op een nacht kwam ik thuis zonder de linkermouw van mijn jas. Ik heb er serieus over nagedacht hoe dat nu gebeurd was, maar heb het antwoord nooit gevonden." Gurdjieff zei eens over Ouspensky: "Hele aardige vent om wodka mee te drinken, maar zwak."

Die zwakte was in feite zijn kracht. Ouspensky was veel meer een oorspronkelijk denker dan de meeste volgelingen van Gurdjieff, maar hij had altijd wel materiaal nodig om mee te werken, of het nu het concept 'recurrence' was, dat hij van Nietzsche had, of de 'Superman', van de Theosofen, of de 'Vierde Dimensie'. Hij ging daarmee als een kunstenaar te werk, en gaf ze een inspiratie die ze tot nog toe niet gehad hadden. Zijn meest briljante vondsten gaf hij in zijn boeken weer door ze 'schuin' te drukken, en dat waren pure, geïnspireerde momenten.

Zoeker naar de waarheid

Hij werd lid van de Theosofische vereniging in St. Petersburg, die een zeer grote invloed begon te krijgen in Europa, en waar de eerste esoterische ideeën vandaan zijn gekomen en naar het Westen werden gebracht. Wanneer hij in 1914 vanwege het uitbreken van de oorlog terug moet keren van zijn reizen, geeft hij in Moskou aan een publiek van ca. 1.000 mensen vele lezingen over zijn reizen. Hij noemt zijn lezingen 'In Search of the Miraculous'. Naar aanleiding hiervan zei hij: "Het moet nu mogelijk zijn om een groter aantal mensen samen te brengen die niet langer hun leven in leugens willen doorbrengen."

Hij was dus al flink op weg in zijn onderzoek naar de waarheid toen hij in 1915 Gurdjieff ontmoette. Het was een ontmoeting tussen twee uitersten. Ouspensky, vooraanstaand schrijver, journalist, kunstenaar en filosoof, die als een kosmopoliet de waarheid zocht, en aan de andere kant de watervlugge, raadselachtige en aanlokkelijke figuur van Gurdjieff. Deze gaf onomwonden te kennen dat hij de esoterische kennis bezat die van een 'hogere sfeer' afkomstig was en zei tegen Ouspensky: "Je moet niets geloven, noch aannemen en niets doen wat je niet begrijpt." Ouspensky aanvaardde deze voorwaarden en hij zei over deze ontmoeting: "Al heel spoedig begreep ik dat ik een geheel nieuwe wijze van denken had gevonden die alles wat ik tot nu toe had gevonden overtrof. Dit nieuwe systeem wierp een geheel nieuw licht op de psychologie en gaf een verklaring van wat voor mij tot nu toe onbegrijpelijk was in esoterische stromingen."

Na drie jaar intensieve samenwerking, echter, voelde Ouspensky dat Gurdjieff van deze principes afweek en kon hij hem niet meer volgen. Gurdjieff vroeg een totale overgave van de leerling, die voor Ouspensky niet redelijk was. Maar Gurdjieff zag dit anders. Volgens hem had Ouspensky niet in de gaten dat hij hem een bewuste schok had willen geven om iets in zichzelf te overwinnen, en dat dit in termen van het octaaf geen hoofdnoot in het octaaf was, maar een noot in het zijoctaaf. Volgens Gurdjieff wilde Ouspensky 'aristocraat' blijven en zich niet vernederen. Dat betekende dat hij zich aan andere wetten bloot zou moeten stellen, waardoor ontwikkeling zou worden opgehouden (Secret Talks with Gurdjieff). Zoals we zullen zien, heeft Ouspensky die nederigheid aan het eind van zijn leven wel opgebracht, zij het met veel pijn en fysiek lijden.

Na de onvermijdelijke breuk met Gurdjieff in 1918, bracht hij een bijzonder moeilijke winter door, die hij nauwelijks overleefde, temidden van de chaos van de revolutie. Pas in 1920 ontsnapte hij daaraan toen hij vertrok naar Constantinopel en daarna naar Engeland, waar hij door Orage, redacteur van de New Age, ontvangen werd in de hogere Londense kringen. Intussen gaf hij wel financiële steun aan Gurdjieff om zich te vestigen in Fontainebleau, en 'The Institute of the Harmonious Development of Man' op te richten, maar brak uiteindelijk definitief met hem in 1924. Daarna nam hij een rustperiode van tien jaar voordat hij met eigen groepen begon te werken.

Engeland en Amerika, 1935-1947

In 1935 werd Lyne Place gekocht, waar werkgroepen kwamen om voornamelijk onder Madame Ouspensky's scherp toeziend oog te werken. Zij zag er ook op toe dat de movements doorgegeven werden. In 1938 werd Colet House aangeschaft, nu nog steeds het centrum van de Study Society in Londen.

Tussen 1934 en 1940 hield Ouspensky wekelijkse bijeenkomsten met vragen en antwoorden voor mensen die op uitnodiging en na scherpe selectie gekozen waren. Daar is het boek The Psychology of Man's Possible Evolution uit voortgekomen.

Ouspensky bracht de oorlog door in Amerika, waar hij met zijn vrouw het werk voortzette. Toen hij in 1945 terug kwam, waren zijn leerlingen geschokt een zieke, oude man te zien die niet meer dezelfde vertrouwde dingen zei. Sterker nog, hij sprak op een manier die er niet om loog dat hij het systeem dat hij zo zorgvuldig had onderwezen, vaarwel had gezegd, en spoorde iedereen aan om alles wat zij tot nu toe geleerd hadden te reconstrueren. Sommigen dachten dat hij zijn verstand had verloren, maar anderen begrepen dat hij hen voorbereidde op zijn dood, en hen een laatste schok toebracht, om zelf het werk op te pakken en voort te zetten. Hier volgt een deel van conversatie gedurende één van de bijeenkomsten na zijn terugkeer uit Amerika:

Vraag: Wij hebben de afgelopen jaren geprobeerd uw leer in praktijk te brengen.
Antwoord: Ik gaf geen leer.

Vraag: U hebt ons toch van alles verteld om ons te helpen?
Antwoord: Dat hebben jullie verkeerd begrepen.

Vraag: Waar kunnen we het werk nu beginnen?
Antwoord: We zullen zien wat jullie willen weten en waar jullie willen beginnen en dan zullen we de eerste stap bekijken.

Vraag: Wat moeten we beginnen als u er niet meer bent?
Antwoord: Ontmantel het systeem.

Vraag: De zaak helemaal opheffen?
Antwoord: Nee, niet opheffen, ontmantelen. Houdt de vorm in stand, maar laten tien mensen van binnenuit de organisatie geheel opnieuw beginnen.

Het was in het holst van de nacht. Hij stapte met moeite uit de auto, schuifelde naar een muur, sloeg zijn vuist er tegen en riep de mensen achter de autoruiten toe: "Ga hier doorheen! Hier doorheen!"

De laatste maanden van zijn leven zijn beschreven door één van zijn naaste volgelingen, Rodney Collin Smith in een ontroerende beschrijving: "Terwijl hij nauwelijks de ene voet voor de andere kon zetten, dwong hij zijn stervende lichaam toch stap voor stap over de ruwe paden te lopen; dwong het in de vroege uren op te staan, zich te kleden, en de lange trappen af te dalen; en het uithoudingsvermogen van zijn volgelingen zo te testen dat ze het in hun volle kracht en gezondheid nauwelijks aan konden."

En ook: "In het begin was het langdurig zitten een enorme opgave, je pijnigde je hersenen wat je zou zeggen, hoe je een gesprek zou beginnen of je dacht aan allerlei denkbeeldige plichtplegingen. Veel mensen konden het niet aan, Maar na een zekere periode, werd het bijzonder. Je begon te voelen - alles is mogelijk in dit moment, laat het verleden en de toekomst voor wat ze zijn. Het moment van nu duurde steeds langer en er ontstond een andere verbinding met de tijd en de omgeving. Je kreeg voorgespiegeld hoe het is om meer vrij te zijn. Ik begin nu te begrijpen dat alles wat werkelijk belangrijk is, altijd voortkomt uit stilte en wachten..."

Het werd duidelijk dat deze verbazingwekkende inspanning een poging was om een 'bewuste schok' op te roepen. En voorts dat Ouspensky kon zien hoe de energiestroom die door de school heenging verminderde en dat die school een krachtige impuls nodig had om haar weer in de juiste richting op gang te brengen. Op een ander niveau is het mogelijk te vermoeden dat hij zich bewust was van de absolute noodzaak om alles op te geven waarvoor hij zich had ingezet.

Hoe het ook zij, reeds in 1935 zei hij tegen dr. Roles: "Er mist iets in het systeem. Of Gurdjieff wist het niet, of hij is het vergeten. Als een mens zichzelf moet zien te herinneren, moet er een eenvoudige methode zijn. Maar het is verdwenen. Ik kon het nooit vinden. Een keer in India, hoorde ik de echo van zo'n methode. Misschien moet jij het vinden." En voor zijn dood gaf hij dr. Roles de laatste opdracht: "om iemand met de hoogste intelligentie te vinden, iemand uit de binnenste cirkel van de mensheid." Het zou veertien jaar duren voor dr. Roles zo iemand vond.

Op 1 oktober 1947 stond hij volledig aangekleed op de gang in Lyne Place. Hij riep iedereen bijeen, keek hen scherp en vol liefde aan. Het was duidelijk dat zijn einde nabij was. Hij stierf de volgende dag, en een kist werd op een oude kar gebracht om hem naar de dorpskerk te brengen en met een eenvoudige dienst namen de paar volgelingen afscheid. Hij stierf zoals hij altijd gewenst had te leven: onzichtbaar.

Na Ouspensky's dood

Na Ouspensky's dood vroegen sommige leerlingen aan Madame Ouspensky wat ze nu moesten doen, en zij ried hen aan om zich bij Gurdjieff te voegen. Sommigen deden dat en anderen schaarden zich rond dr. Roles en richtten de Study Society op. dr. Roles was een neuroloog en had de geenszins benijdenswaardige taak om Ouspensky's instructie te volgen en een man van de binnenste cirkel te vinden.

Joyce Collin-Smith heeft in haar boek Call no Man Master de volgende historische periode nauwkeurig beschreven. Zo gebeurde het dat de Maharishi Mahesh Yogi in 1960 naar Londen kwam om zijn meditatiemethode in het Westen te introduceren. Dr. Roles en zijn volgelingen van de Study Society werden het eerst geïnitieerd. Dr. Roles: "Zoals gewoonlijk ging ik er heen met de scepsis overgehouden aan voorafgaande teleurstellingen. Je kunt mijn verbazing begrijpen toen ik de juiste methode herkende waarvan Ouspensky me de echo had gegeven! Er was geen twijfel aan."

De Maharishi, die nog geen organisatie achter zich had staan, vond gauw genoeg uit dat er nog een instelling was die op hetzelfde vlak werkte als de Study Society en die hij graag wilde overnemen. Dat was de School of Economic Science, gesticht door Leon MacLaren, die hij toen ook initieerde. Maar noch dr. Roles noch L. MacLaren waren in overname door de Maharishi geïnteresseerd, en dus scheidden daar hun wegen.